सिन्धुली । विश्वमै अंग्रेजहरुलाई पहिलो पटक हराएको इतिहास बोकेको सिन्धुलीगढीमा सोमबार २५८ औं सिन्धुलीगढी विजय उत्सव मनाईएको छ ।
कमलामाई नगरपालिका सिन्धुलीको आयोजनामा सिन्धुलीगढी विजय उत्सव मनाईएको हो । बागमती प्रदेशका मुख्यमन्त्री इन्द्र बहादुर बानियाँले ठूलो गढीमा झण्डोतोलन गरी विजय उत्सवलाई औपचारिकता दिएका छन ।
विजय उत्सवमा नेपाली सेनाले झण्डा सलामी अर्पण गरेको छ । ब्रिटिस साम्राज्यबाट नेपाल बचाउने युद्धका रुपमा लिइएको सिन्धुलीगढीमा हरेक वर्ष कार्तिक २४ गते विजय उत्सव मनाईंदै आएको छ । नेपाल पत्रकार महासंघ सिन्धुलीले २०६७ साल कार्तिक २४ गतेबाट विजय उत्सव मनाउन औपचारिक सुरुवात गरेको थियो ।
नेपाली सेना, तत्कालिन राजनीतिक दलहरु, तत्कालिन जिल्ला विकास समिति सिन्धुलीसँगको सहकार्यमा मिति तय गरि विजय उत्सव मनाउन सुरु गरेको हो । पछिल्लो समय कमलामाई नगरपालिका सिन्धुलीले विजय उत्सव मनाउँदै आएको छ । नेपाल पत्रकार महासंघको अगुवाईमा सुरु भएको विजय उत्सव यस पटक अग्रज पत्रकारहरु, राजनीतिक दल र सिन्धुलीगढीको पुनःनिर्माणमा योगदान दिएका सामाजिक, राजनीतिक व्यक्तिहरुको उपेक्षाका बाबजुद सम्पन्न भएको छ ।
नगरपालिकाले पत्रकार महासंघका नेतृत्वहरु, सिन्धुलीगढीका पुनःनिर्माणकर्ता पूर्व मेयर खड्ग खत्री, राजनीतिक दलका नेताहरु, विगतका वर्षहरुमा सहकार्य गरिरहेका सामाजिक संघ संस्थाहरु विना यो पटकको विजय उत्सव मनाएको छ ।
यस्तो छ सिन्धुलीगढीको इतिहास
सिन्धुलीगढीको युद्धको इतिहासलाई अंग्रेजहरुको पहिलो ब्रेकका रुपमा लिइन्छ । वि.सं. १८२४ सालमा इष्ट इण्डिया कम्पनीका कप्तान किनलकको नेतृत्वमा आएको २४ सय अंग्रेज फौजलाई राजा पृथ्वीनारायण शाह निर्देशित वंशु गुरुङको नेतृत्वको नेपाली फौजले सिन्धुलीगढीबाट हराएको र १६ सय अंग्रेजले ज्यान गुमाएको इतिहास बोकेको किल्लाका रुपमा लिइन्छ । उक्त लडाईमा ४, ५ सय हतियार र तोपहरु बरामद गरेको भन्ने इतिहास छ । यो लडाइँमा स्थानीय जनताले सिस्नु, अल्लो, अरिङ्गालको गोला, बारुलाको गोला, कमिलाको गोला आदिको प्रयोगले अंग्रेजका फौजमाथि आक्रमण गर्न सघाएका थिए । त्यो युद्धमा करिब ५ सय जनाले ज्यान गुमाएको नेपाली सेनाको इतिहासमा उल्लेख गरिएको छ ।
विश्वमा साम्राज्य फैलाउँदै हिडेका अंग्रेज शासकको युद्धमा पहिलो पटक सिन्धुलीगढी युद्धले नै व्रेक लगाएको थियो । नेपालीहरुले बारुला विच्काएर र ढुङ्गा खसालेर युद्धको अनौठो सीपको प्रयोग गरेका थिए । अरिंगाल र बारुलाले टोकेर र गढीको दक्षिणतिरको भीरबाट लडेर धेरै अंग्रेज सैनिकले ज्यान गुमाएको इतिहासका ज्ञाता सागरकुमार ढकालले आफ्नो पुस्तक ‘नेपालको इतिहासमा सिन्धुलीगढी’ मा उल्लेख गरेका छन् ।
युद्ध कौशलमा पूर्ण मानिएको अंग्रेज फौजले गोलाबारी र बन्धुकका साथ सिन्धुलीगढीमाथि आक्रमण गरेको थियो । अंग्रेज फौजमाथि वीर गोर्खाली सैनिकले बडो चातुर्य र बहादुरीका साथ लडेर बैरीको फौजलाई तहनहस पारे र हतियार समेत बरामद गरे । नेपालको विकट भौगोलिक क्षेत्रमा पाइने जैविक विविधतासँग परिचत नभएका अंग्रेज फौजलाई गोर्खालीसँगको यो युद्ध ज्यादै महँगो सावित भएको पाइन्छ । यो लडाइँमा गोर्खाली सेनालाई सिस्नु, अल्लो, अरिंगालको गोला, बारुलाको गोला, कमिलाको गोला आदिको प्रयोग गर्न स्थानीय जनताले सघाएको देखिन्छ ।
प्रशासनीक केन्द्र थियो सिन्धुलीगढी
वि.सं. २०१९÷२० सालसम्म सिन्धुलीगढी पूर्व दुई नम्बर क्षेत्रको प्रशासकीय केन्द्रको रुपमा परिचित थियो भने पूर्वी तराईका जिल्लादेखि काठमाडौं जाने सवैले यो पैदल बाटो प्रयोग गर्ने गर्दथे । यो स्थान पूर्वी २ नं. क्षेत्रको कर संकलन गर्ने नाका पनि रहेको पाइन्छ । वि.सं. २०१९ सालसम्म सबै सरकारी कार्यालय यसै ठाउँमा थिए ।
वि.सं.२०२२ सालमा सिन्धुलीगढी दरवारमा सेनाको व्यारेक र प्रहरी चौकी, कारागार मात्र बाँकी रहेर सबै कार्यालयहरु सिन्धुलीमाढीमा सारियो । वि.सं. २०२९ सालमा कारागार पनि सिन्धुलीमाढीमा सारियो । वि.सं. २०५२ सालसम्म प्रहरी चौकी गढी परिसरमा भए पनि तत्कालिन माओवादीको सशस्त्र युद्ध सुरु भएसँगै त्यो पनि सर्यो । गढीका पुरातात्विक शिलालेखहरु चोरी भइसकेका छन् । गढी दरबार पूर्ण रुपमा क्षतविक्षतको अवस्थामा छ ।
हराएको विजय मिति
सिन्धुलीगढी विजयको मितिमा अहिले पनि इतिहासकारहरुको मत बाझिएको छ । कसैले पनि कुन दिन सिन्धुलीगढी विजय भएको थियो एकीन मिति दिन सकेका छैनन् । इतिहासको यो मिति खोज्न निकै प्रयास भएका छन् । नेपाल रहनुको इतिहासको उत्सव मनाउनुपर्ने त्यो मिति कहिले थियो खोजीकै विषय छ ।
मिति नै फेला नपरेपछि इतिहासकार सागर कुमार ढकालले आफ्नो पुस्तक ‘नेपालको इतिहासमा सिन्धुलीगढी’ मा नै १८२४ आश्विन महिनामा युद्ध भएको र त्यो युद्ध ३ दिन चलेको उल्लेख गरेका छन् । उनले मितिमा हालसम्म आँकलन मात्र भएको तर एकीन नभएको उल्लेख गरेका छन् ।
नेपालीले सिन्धुलीगढीको महत्व र भावना नबुझी, पुर्खाको इतिहास थाहा नपाई नेपालको माया नै नहुने हुन्छ । केहि बर्षअघि इतिहासकार दिनेशराज पन्तले प्रकाशमा ल्याएको टेकबहादुर कामीको संग्रह र किनलकको डायरीको तथ्यलाई आधार मान्ने हो भने असोज २४ वा कार्तिकको पहिलो हप्ताबीचको समय अंग्रेजलाई हराएको मिति मान्न सकिन्छ । यहि मितिलाई आधार मानेर नेपाल पत्रकार महासंघ सिन्धुलीले गौरवमय दिन कार्तिक २४ लाई तोकेर विजय उत्सव मनाउन सुरु ग¥यो । सबै नेपाली र जिल्लाले पनि वेवास्ता गरेको गढीको महिमा पनि नेपाल पत्रकार महासंघले कार्तिक २४ मा विजय दिवस मनाउन थालेपछि सुरु भएको हो ।
नेपाल पत्रकार महासंघको ऐतिहासिक काम
सिन्धुलीगढी र यसको ऐतिहासिक महत्व लोप हुदै जान थालेपछि नेपाल पत्रकार महासंघ सिन्धुलीले सिन्धुलीगढीको इतिहास सम्झाउन ऐतिहासिक काम ग¥यो । २०६७ साल कार्तिक २४ गते महासंघको आयोजनामा सिन्धुलीगढी विजय उत्सवको आयोजना गरि नेपाली सेनाको सहकार्यमा झण्डोत्तलन गर्न सुरु गरियो । यसपछि सिन्धुलीगढीले केहि चर्चा कमाउन सुरु ग¥यो । जसका कारण गढीको इतिहासको खोजी हुन थाल्यो ।
महासंघ र स्थानीय पत्रकारहरुले प्रचारप्रसारमा सिन्धुलीगढीको इतिहास उजागर गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ । वि.सं. २०६८ देखि जिल्ला विकास समिति र नेपाली सेनाले महासंघसँग सहकार्य थालनी ग¥यो । देश संघियतामा गएर स्थानीय तह निर्माणसँगै कमलामाई नगरपालिकामा परेको सिन्धुलीगढीमा जनप्रतिनिधि आएपछि विजय दिवसलाई निरन्तरता दिन कमलामाई नगरपालिकाले नै थालेको छ । पत्रकार महासंघले हरेक वर्ष विजय दिवसलाई महत्वका साथ सफल पार्न हातेमालो गरिरहेको छ, तथापी महासंघसँग उचित समन्वयमा भने कमी आईरहेको छ ।
सिन्धुलीगढीमा ऐतिहासिक र धार्मिक पर्यटनको सम्भावना
सिन्धुलीगढी ऐतिहासिक, राष्ट्रियता र राष्ट्र रहनुको गौरव पनि हो । जुन क्षेत्रलाई ऐतिहासिकसँगै धार्मिक पर्यटनसँग पनि जोड्न सकिन्छ । गोरखालीकी इष्ट देवी भगवति मनकामनाको बहिनीका रुपमा भद्रकाली देवीलाई लिने गरिन्छ । यस मन्दिरको स्थापना शाह वंशीय राजा पृथ्वीनारायण शाह आफैले गरेको पाइन्छ । उनले युद्धमा विजय प्राप्त होस भनि भद्रकाली मन्दिरको स्थापना गरेको इतिहास छ ।
भद्रकालीको दर्शन गरेमा मनले इच्छा गरेको कुरा पुरा हुने विश्वास छ । यस मन्दिरमा केहि वर्ष यता नेपाली सेनाको टुकडीले विजया दशमीको फुलपातीमा सलामी दिने गरेको छ । अतः सिन्धुलीगढीसँग भद्रकाली मन्दिरको अटुट सम्बन्ध देखिन्छ । कमलामाई नपा २ को भद्रकाली मन्दिर र सिन्धुलीगढी क्षेत्रमा रहेको सिद्धवावा (सिद्धगढी÷सिद्धस्थान) मन्दिरका कारण पनि यो क्षेत्रमा धार्मिक पर्यटन समेत बढाउन सकिन्छ । पछिल्लो समय भद्रकाली मन्दिरको नेपाली सेनाको वर्द बहादुर गण, भवानी वक्स गणले पुनःनिर्माण गरिरहेको छ भने सिद्धवावा मन्दिरको पुनःनिर्माण भईसकेको छ ।
पुनःनिर्माणपछि उत्कृष्ट गन्तव्य बन्यो सिन्धुलीगढी
वि.सं. २०७४ स्थानीय तहको निर्वाचनमा कमलामाई नगरपालिकाका तत्कालिन मेयर खड्ग खत्रीको मुख्य चुनावी एजेण्डा सिन्धुलीगढी संरक्षण रह्यो । जुन एजेण्डा अनुसार मेयर खत्रीले गढी संरक्षण र पुनःनिर्माणको काम अगाडि बढाए ।
सिन्धुलीगढी विकासमा गुरुयोजना निर्माण तथा पुनःनिर्माण, सुरक्षा प्रवन्धका लागि नगर प्रहरीको व्यवस्था, सोलाभञ्ज्याङदेखि सिन्धुलीगढीसम्मको सडक कालोपत्रे लगाएतका काम तत्कालिन मेयर खत्रीकै पालामा सम्पन्न भए । यस्तै सिन्धुलीगढीमा पृथ्वीनारायण शाहको शालिक निर्माण, सिन्धुलीगढी घुमेर हेर्दा गीतका गायक कृष्णविक्रम थापाको शालिक निर्माण, नेपाली सेनाको सहकार्यमा युद्ध संग्रहालयको निर्माण खत्रीकै पालामा भए । स्तम्भ निर्माण, रानीदरबारको निर्माण पनि उनकै पालामा भएको छ । रानीदरबार निर्माणमा बागमती प्रदेशसभा सदस्य विनोद कुमार खड्काको योगदान छ । किल्लाहरुको संरक्षण पुनःनिर्माण पनि खत्रीको कार्यकालमा भयो । त्यसै बखत सिन्धुलीगढीलाई पर्यटकीय गन्तव्यका रुपमा विकास गर्न टिकट सिस्टम समेत सुरु भयो । सिन्धुलीगढीका जंगलहरुमा युद्ध र इतिहासको झल्को दिने खालका होर्डिङबोर्ड तथा तस्वीरहरु राखियो
एकातिर पुनःनिर्माणका काममा सिन्धुलीबासीको सहयोग मिल्यो भने अर्कोतर्फ सडक सञ्जालहरु जोडिदैं जाँदा र प्रचारप्रसार तिव्र हुँदा सिन्धुलीगढी नगई नहुने ऐतिहासिक ठाउँका रुपमा परिचित हुँदै गयो । विपी राजमार्ग बनेपछि पछिल्लो समय सिन्धुलीगढी सबैका लागि सहज गन्तव्य बनेको छ । जापान सरकारले बनाएको उक्त सडकको नागवेलीसँगै पर्ने उक्त स्थल मध्य तथा पूर्वी तराई, मध्य÷पूवी पहाड र काठमान्डौसँग जोडिएपछि पर्यटकहरु बढ्न थालेका छन् । यस्तै सिन्धुलीलाई मदनभण्डारी राजमार्ग र मध्यपहाडी राजमार्गले जोडेपछि पर्यटकलाई आवागमनका लागि सहज भएको छ । सिन्धुलीगढीलाई नेपाल सरकारले एक सय एक नेपालका पर्यटकीय गन्तव्यमा पार्नुले पर्यटकीय सम्भावनाको ढोका खुलाएको छ । यो सँगै महाभारतकै रेन्जमा उत्पादन हुने जुनार र यसको पकेट क्षेत्रसँग गढीलाई विकास गर्न सकेमा अझ प्रभावकारी हुने देखिन्छ ।
