विश्वभरी महामारीको रुपमा फैलिएको कोभिड १९ अर्थात कोरोना भाईरसको उच्च जोखिममा परेको छ नेपाल । तथापी विश्वभर ३ लाख मानिसले ज्यान गुमाउँदा नेपालमा रहेका नेपालीले भने हालसम्म मृत्यु वरण गर्नु परेको छैन । नेपालको उच्च सतर्कताका कारण पनि नेपालले त्यति ठूलो क्षति व्यहोरेको छैन । यति हुदा हुदै पनि कोहि पनि सुरक्षित महसुस गर्ने अवस्थामा भने छैनन । संक्रमणले समुदायमा प्रवेश गरेको अवस्थामा कहाँ कति बेला को संक्रमित हुन्छ भन्ने टुंगो छैन ।
विशेष गरि स्वास्थ्य सुरक्षाका हिसाबले नेपालीले भर्खर आफ्ना बानी व्यवहार परिवर्तन गरिरहेका छन । स्वस्थ खानपान, स्वस्थ र सरल जीवन शैली, सरसफाई र मान्छेको सम्पर्क बाहिर रहनु नै यसबाट बच्ने उपाय हो । तथापी नेपालका अत्यावश्यक सेवामा कार्यरत व्यक्तिहरुले त्यो अवसर पाउने छैनन र विश्वभर नै पाउँदैनन । अतः ती सेवा प्रदायकहरुको जीवन भने जोखिममा छ । स्वास्थ्यकर्मी, सुरक्षाकर्मी, सञ्चारकर्मी, सरसफाई कर्मचारी, सञ्चार विद्युत खानेपानी लगाएतका अत्यावश्यक सेवामा काम गर्नेको लागि त्यो अवसर खुला छैन । यो अवस्थामा सावधानीका उपाय अधिकतम प्रयोग गर्दै काममा जानुको विकल्प पनि छैन र त्यस्ता व्यक्तिलाई संक्रमणको उच्च जोखिम छ ।
फ्रन्टलाईनमा बसेर काम गर्ने स्वास्थ्यकर्मी, सुरक्षाकर्मी र सञ्चार क्षेत्र यतिबेला संक्रमणमा परिसकेका छन । रोग लागोस भन्ने कसैको चाहना हुदैन र आफ्नो परिवार र समुदायलाई जोखिममा पार्न मन कसैलाई हुदैन तथापी कामका शिलशिलामा घर बाहिर निस्कनुपर्ने बाध्यताका बाबजुद आफै संक्रमित हुने अवस्था आएको सत्य छ । विरगञ्ज र जनकपुरका संक्रमित पत्रकारको अनुभव सुन्ने हो भने उहाँहरु सावधानी अपनाउँदा अपनाउँदै संक्रमित हुनु भएको छ । स्वास्थ्यकर्मी र सुरक्षाकर्मीको पनि अवस्था त्यहि देखिएको छ ।
घर र कार्यालयमा रहदा रहदै पनि संक्रमण हुनुले हामी घरभित्र पनि सुरक्षित छैनौं भन्ने संकेत पनि देखिएको छ । जनसम्पर्कका हिसाबले सञ्चारकर्मीहरु अत्यधिक सम्पर्कमा रहनुपर्ने बाध्यता हुन्छ । त्यसमा पनि नेतृत्वमा रहने पत्रकारले अरुको लागि पनि काम गर्नुपर्ने हुदा आफै जोखिममा परिरहेका छन ।
विश्वभर नै सञ्चारलाई संकटमा बन्द गर्न पाईने हुदैन । अत्यावश्यक सेवा र सूचना प्रवाहका हिसाबले सञ्चार महत्वपूर्ण मानिन्छ । अतः पत्रकारले जोखिम मोलेर पनि विपत्तीमा काम गरिरहेका हुन्छन । नेपालमा पछिल्लो समय सञ्चारका समस्या न त नागरिकले न त राज्यले नै सुन्न चाहन्छन ।
पत्रकारलाई रोग लाग्दा गाली गर्ने, पत्रकार मर्दा खुशी मनाउने जमातले गर्दा सञ्चारमा पछिल्लो समय निराशा पलाएको छ । यदि पत्रकारले सूचना दिन छाड्ने हो भने देशै डुब्दा पनि नेतृत्वले थाहा नपाउने वा नागरिकले सूचना नपाउने अवस्था आउँछ । त्यस तर्फ कसैले सोंचेको छैन ।
कोरोना संक्रमणका बेलामा पनि नेपाली पत्रकारहरुलाई सामाजिक सञ्जालमा निकै लाञ्छना लगाईएको छ । नकारात्मक धारणाहरु पस्किएको पाईएको छ । पहेंलो जकेट पत्रकारले पहिचानका लागि लगाएका हुन । उनीहरुले कोरोना संक्रमणबाट बच्न लगाएका भन्ने बुझाईले पनि ठूलो घर गरेको छ । पत्रकारलाई नालायकको संज्ञा दिदै गाली गरिरहेका छन । मास्क सेनिटाईजर लगाएतका सुरक्षा सतर्कताका कुरा गर्नै हुदैन उनीहरुले देशै डुबाए भन्ने खालका गालीहरु सामाजिक सञ्जाल मार्फत ओकेलिरहेका छन ।
पत्रकारसँग फिल्डमै पुगेर सत्य तथ्य संकलन गर्ने नैतिक धर्म छ । तथापी नेपाली पत्रकारले सञ्चारको माध्यमको भरपुर प्रयोग गरेर फिल्डमा जान कम गरेको यथार्थता एकातिर छ भने नगई नहुने परिस्थितिमा जानै पर्ने अवस्था आउँदा जानुपर्ने बाध्यता छ । सूचना दिने र सत्यता पस्कने काम फरक हो । यदि मिडियाले समाचार ल्याउँदैनन भने फेसबुक सञ्चालकहरुले ब्रेक कति दिन गर्लान ? त्यो विषयमा सामाजिक सञ्जालमा किन सोचिएको छैन । आखिर उहाँहरुले पनि त सञ्चारको विश्वसनीयतामाथि प्रश्न उठाए पनि त्यहि सञ्चारमाध्यमको सूचना न पस्कनु भएको हो ।
यति भनिरहदा सामाजिक सञ्जाल कामै नलाग्ने भनेको पनि हैन । सामाजिक सञ्जाल गाली गलौज गर्नका लागि प्रयोग नगर्ने र सहि सूचना सम्प्रेषण गर्ने हो भने धेरै नागरिकको पहँुचमा पनि छ । सूचनाको आदान प्रदानका लागि संकटमा पेज बनाएर सूचना सम्प्रेषण पनि भएका छन । सकारात्मक सोंचको विकास गर्न नसक्दा र सामाजिक सञ्जालको दुरुपयोगलाई निरुत्साहन गर्न नसक्दा पनि सञ्चारकर्मी र पत्रकारितामाथि निकै आलोचनाहरु बढेका पाईएका छन । आधिकारीक फेसबुक तथा वेभसाईडको प्रयोगलाई सूचना मानेर सत्यता जाँच गरि समाचार बनाउन सक्दा पत्रकारका लागि अति उपयोगी पनि बन्न सक्छ कोरोनाको संक्रमणमा । स्थानीय, जिल्ला तथा राष्ट्रिय विपद व्यवस्थापन समिति र संकट व्यवस्थापन केन्द्रहरुले पनि सूचनालाई सहि रुपमा एकद्धार प्रणालीबाट सम्प्रेषण गर्नु आवश्यक छ । सूचना डेस्कहरु सञ्चालन गर्न आवश्यक छ ।
सञ्चारको सुरक्षाका लागि पनि राज्यले यो बारेमा सोंच्न आवश्यक देखिएको छ । उनीहरुको स्वास्थ्य सुरक्षा र सञ्चारमाध्यम टिकाउने सन्दर्भमा राज्यले सोंच्न आवश्यक छ । नेपालमा तलब समेत खुवाउन सधै हम्मे पर्ने स्वरोजगारमूलक सञ्चार माध्यमको पहुँच यति बेला महत्वपूर्ण मानिएको छ । राष्ट्रिय मिडियाको पहँुच जिल्ला जिल्लासम्म पनि पुग्न नसकेको अवस्थामा स्थानीय सञ्चारमाध्यमहरुको भूमिका महत्वपूर्ण छ । ति मिडियाको खबरदारी पनि उत्तिकै आवश्यक छ । नागरिक समाजको आवाज उठाउँदा केहि पत्रकारहरुले धम्कि खाने काम पनि भएको छ । यस्ता हर्कतले भोली सञ्चारमाध्यम बन्द गरेर बस्नुपर्ने अवस्था समेत आउन सक्छ । सेवामूलक व्यवसाय गरिरहेका मिडिया प्रतिको गलत धारणाका बावजुद उनीहरुको संरक्षणको दायित्व पनि राज्यको हो ।
दोष राज्यको हो वा हैन तर नेपाली मानसिकताको दोष भने पक्कै हो । आफैले दर्ता गरेर सूचिकृत गरि वर्गिकरण गरेका मिडियाको अनुगमन गर्नु र उनीहरुको अवस्थाको बारेमा जानकारी लिनु राज्यको दायित्व हो । जसको जिम्मेवारी प्रेस काउन्सिल र सूचना विभागले लिएका छन । सञ्चारका अप्ठ्यारालाई उठान गर्दै आएको नेपाल पत्रकार महासंघले स्वरोजगार मिडिया र मिडियाकर्मीको पेशागत, आर्थिक सामाजिक, स्वास्थ्यको सुरक्षाका लागि आवाज उठाओस । संक्रमणमा परेका पत्रकारहरुको विषयलाई लिएर उपचार, बिमा लगाएत कोषको समेत निर्माण गरोस् । वर्गिकरणमा परेका र निरन्तर प्रकाशन प्रसारण भएका मिडियाको उच्च मुल्यांकन हुन पनि आवश्यक छ । सामाजिक सञ्जालको दुरुपयोग गरि पत्रकारलाई गाली गलौज तथा लाञ्छना लगाउनेलाई कारवाहिको दायरामा ल्याउन पनि सरकारले सक्नुपर्छ । यति भनिरहँदा सञ्चारकर्मीको स्वास्थ्यमा ध्यान दिदै बेला बेलामा उनीहरुको कोरोना परिक्षण गरियोस ।
यतिबेला सञ्चारको महत्वलाई नबुझ्ने हो भने कोरोना रोकथाम र संक्रमणमा राज्य र नागरिक सबैले क्षति व्यहोर्नुपर्ने यथार्थता छ । सामाजिक सञ्जालमा आलोचना गर्ने तपाईं नागरिकले आज कोरोनाबाट बच्न, बाढी पहिरोबाट बच्न वा भुकम्प जस्ता विपत्तिबाट बच्न कसरी जान्नु भयो ? पत्रकारको आलोचना गर्नुपूर्व गम्भिर भएर सोंच्ने की ? (लेखक : नेपाल पत्रकार महासंघ सिन्धुलीका उपाध्यक्ष तथा मानवअधिकारकर्मी समेत हुनु हुन्छ ।)
