सिन्धुली । मरिण गाउँपालिका वडा नं. ७ मैसोताकी सुकुमाया तामाङ (४१) ले सुधारिएको चुलो प्रयोग गर्न थालेको ३ वर्ष भयो । त्यसअघि उनले परम्परागत चुलोमा खाना पकाउँथिन । उनलाई सुधारिएको चुलो प्रयोग गर्न थालेपछि धेरै नै फाईदा भएको छ । पहिलो त पुरानो (परम्परागत) चुलो भन्दा कम धुवाँ आउने हुदा भान्सामा काम गर्न सजिलो भएको छ । रुघाखोकी लाग्ने, आँखा रातो हुने, पाक्ने जस्ता समस्या आउन छोडेका छन । अर्को कुरा दाउराको निक्कै बचत भएको छ ।
भन्छिन, ‘एकभारी दाउराले दुई दिन खान पकाउन पुग्दैनथ्यो, अहिले २ हप्तालाई पुग्छ ।’ उनका अनुसार पहिले जस्तो दाउरा खोज्न जंगल गईरहने चिन्ता पनि कम भएको छ । परम्परागत चुलोमा एक अंगालो दाउराले एक छाक खाना पकाउँदा पनि खान पाक्न ढिलो हुने गरेकोमा सुधारिएको चुलोमा २ वटा दाउराले छिट्टै खाना पकाई सक्छिन ।
‘हल्का हावा दिएपछि चुलोमा आगो बल्छ’ उनले भनिन ‘आगो पुरै बलेपछि खाना बसाल्दा ५ मिनेटमै पाक्ने गर्छ ।’ धुवाँ कम हुने, भाँडामा कालो नबस्ने, कम खर्चिलो र जता लगेर पनि बाल्न सकिने हुदा यो चुलो मरिणमा प्रभावकारी भएको उनले बताईन ।
उनले ४ हजार ३ सयमा चुलो किनेकी हुन । चुलोमा खाना पकाउन बच्चालाई भने समस्या हुन्छ तर गर्मिको समयमा तातो कम आउने हुदा प्रयोग गर्न सजिलो पनि छ । उनले प्रोटेवल चुलो प्रयोग गर्न थालेपछि ठूला ठूला भोजभतेर बाहेक परम्परागत चुलोको प्रयोग गरेकी छैनन । बरु सिलिण्डर ग्याँसको प्रयोग गर्छिन ।
मरिण गाउँपालिका वडा नं. ४ ठुली दमारकी इन्दिरा रसाईली उक्त वडाकी वडा सदस्य हुन । उनले १७ वर्षदेखि घरमा सोलारको प्रयोग गरेकी छिन । बैकल्पिक उर्जा प्रवद्र्धन केन्द्रले सोलार सहयोग गरेपछि उनले यसको प्रयोग गरेकी हुन ।
पहिले टुकी र लालटिनको प्रयोग गर्ने उनको परिवारको जीवन सोलार जडान गरेपछि निकै सहज भएको छ । मोवाईल चार्ज गर्न, रेडियो बजाउन, टिभि हेर्न, बत्ति बाल्न सोलारकै प्रयोग हुन्छ । उनी भन्छिन, ‘लालटिन र टुकीको तुलनामा धेरै उज्यालो दिन्छ, राम्रो उज्यालो दिन्छ ।’ उक्त वडामा सोलार प्रयोग गर्ने ३ सय घरधुरीभन्दा बढी छन ।
बैकल्पिक उर्जा प्रवद्र्धन केन्द्रले सोलार सहयोग गरेपछि त्यहाँका स्थानीयले सहज रुपमा उज्यालोमा बस्न पाएका छन’ उनले भनिन ।
मरिण गाउँपालिका ७ मैसोताकी गिता (रिता) उप्रेती (३५) गोबरग्याँस ले र सोलार प्रयोग गरेको ७ वर्ष भयो । उनको गोवरग्यासमा विहानको तातोपानी, नुहाउने पानी, खाना, दिउँसो खाजा र बेलुका खाना सबै पाक्छ । हालसम्म मर्मतमा समेत पैसा खर्च गर्नु परेको छैन । ६ घनमिटरको उनको गोबरग्याँसमा शौचालय पनि जोडिएको छ । खाना पकाउन त्यहि ग्याँसले पुग्छ । ‘गोबरग्याँसमा एकपटक लगानी गरेपछि फेरी लगानी गर्नुपर्दैन । धुवा हुदैन, भाँडामा कालो बस्दैन, छिटो खाना पाक्छ’ उप्रेतिले भनिन ।
उनका अनुसार,परम्परागत चुलोमा भन्दा सस्तो पनि हुन्छ । दाउरा किन्ने समस्या पनि हटेको छ । उप्रेति परिवारले वत्ति सोलार नै बाल्छन । सोलारबाटै ३ वटा वत्ति बल्छन । विद्युत लाईन जोडेको भर्खरै हो । तर उनीहरुले उज्यालोमा बस्न पाएको भने ७ वर्ष भईसकेको छ ।
सुधारिएको चुलोको अर्की प्रयोगकर्ता हुन मरिण गाउँपालिका ७ की रजनी मैनाली । उनले परम्परागत चुलो, कोइले चुलो, सुधारिएको चुलो र गोबरग्याँस सबै प्रयोग गरिन । आगोमा खाना पकाउनका लागि भने उनलाई सुधारिएको चुलो नै ठिक लाग्यो । तिथि श्राद्धमा चोखो खान पनि यो चुलोले सजिलो हुने र सुख्खा रोटी बनाउन पनि सजिलो हुने उनले बताईन ।
स्थानीय बालबालिका, युवायुवति तथा महिलाहरु सामुहिक भोज, वनभोजमा जाँदा पनि उनीहरुले प्रोटेवल चुलो बोकेर जान्छन । सजिलै बोकेर हिड्न सकिने र थोरै दाउरा लाग्ने भएकाले पनि यो चुलो प्रभावकारी बन्दै गएको छ ।
मरिण गाउँपालिका वडा नं. ७ की स्वास्थ्य स्वयम सेविका रमा शाही (५५) ले सुधारिएको चुलो नबाल्ने वा सोलारको प्रयोग नगर्नेलाई सोध खोज गर्छिन । गाउँमा जति चोटी जान्छिन, सुधारिएको चुलोको प्रयोग, यसको फाइदाबारे बुझाउँछिन र प्रयोग नगर्नेलाई गाली समेत गर्छिन । शाहिले ‘सुधारिएको चुलो बाल्दा समय कम लाग्छ, स्वास्थ्य राम्रो हुन्छ’ भनेर सिकाउँछिन ।
सुधारिएको चुलोले महिलाहरुको जीवन निकै सहज भएको उनले बताईन । उनका अनुसार मरिण गाउँपालिकाका महिलाहरुको स्वास्थ्यमा समेत आजभोली सुधार हुदै गएको छ । परम्परागत चुलो प्रयोग गर्दा आँखा पाक्ने, रातो हुने, खोकी लाग्ने, दम बढ्ने जस्ता रोगले सताईएका महिलाहरु आजभोली त्यस्ता समस्या देखाउँदैनन । ‘घरपरिवारको स्वास्थ्य होस वा वातावरणको प्रदुषण, त्यसलाई सुधार गर्न सुधारिएको चुलोले फाईदा पुगेको छ’ उनले भनिन । महिलाहरुमा चुलोको प्रयोगपछि भान्सामा समय कम खर्च भएको छ, स्वास प्रस्वासको समस्यामा कमी आएको छ, उनको बुझाईमा । ‘यो चुलो बाल्दा धुवाँ धुलो हुदैन । स्वच्छ वातावरण बनाउन पनि यसले सहयोग नै गरेको छ’ उनले थपिन ।
शाहि भन्छिन, ‘गर्भवति र सुत्केरी महिलालाई धुवाँ र धुलोबाट जोगाउनुपर्छ । सुधारिएको चुलो र सोलार बाल्न थालेपछि त्यस्ता महिला, बालबालिकालाई पनि फाइदै पुगेको छ ।’
यस्तै गरि बैकल्पिक उर्जामा सोलार, सुधारिएको चुलो, गोवरग्याँसका फाइदाबारे ग्रामीण प्रविधि केन्द्रले सहजीकरण गरिरहेको छ । केन्द्रले महिला शसक्तिकरण कार्यक्रम मार्फत सुधारिएको माटोको चुलो, र प्रोटेवल चुलोको प्रवद्र्धन गर्दै उनीहरुलाई ज्ञान सिपबारे समेत जानकारी दिएको महिला शसक्तिकरण कार्यक्रम मार्फत सुधारिएको चुलो प्रवद्र्धन गरिरहेकी निरु श्रेष्ठले बताईन ।
उनका अनुसार सुत्केरी, गर्भवति, वृद्ध र अपांगता भएका परिवारले सुनौलो हजार दिन कार्यक्रमसँगको सहकार्यमा निःशुल्क चुलो समेत पाएका छन । अन्यले अनुदान र साझेदारी दुवैमा चुलोको प्रयोग गरिरहेका छन ।
हालसम्म मरिण गाउँपालिकामा माटो र प्रोटेवल (फलामको) चुलो गरि १५ सय चुलो वितरण गरिएको पनि श्रेष्ठले बताएकी छिन । मरिण गाउँपालिकाका ३, ४, ६ र ७ नं.वडामा उक्त चुलो पुगेको छ । ती मध्ये केहिले चुलो प्रयोग नगरे पनि लगभग ९५ प्रतिशत परिवारले चुलो प्रयोग गरेको उनले बताईन ।
उनका अनुसारमा मरिण गाउँपालिकाका ७ वटै वडामा सोलारको प्रयोग भएको छ । श्रेष्ठले मरिणमा सतप्रतिशत घरमा सोलारको प्रयोग भएको दावी गरिन । उनका अनुसार गोवरग्याँस प्रयोग गर्नेहरुको एकीन तथ्यांक भने छैन ।
चुलो प्रवद्र्धक श्रेष्ठसँग समन्वय गरि सुनौलो हजार दिन कार्यक्रमले मरिण गाउँपालिकाका ३, ४, ६ र ७ का सुत्केरी गर्भवति, अपांगता भएका व्यक्ति र जेष्ठ नागरिकहरुलाई सुधारिएको चुलो निशुल्क वितरण गरेको थियो भने अन्यले सुधारिएको चुलो किनेर प्रयोग गरेका छन ।धुवा र धुलोका कारण महिलाको स्वास्थ र बालबालिकाको स्वास्थ्यमा प्रभाव पर्ने भएकाले सुधारिएको चुलो वितरण गरिएको सुनौलो हजार दिन कार्यक्रमका प्रमोटर नवराज थापाले बताए । उनका अनुसार वडा नं. ४ मा मात्रै १२४ जना महिलालाई उक्त चुलो सहयोग गरिएको थियो ।
यस्तै ग्रामीण प्रविधि केन्द्रको महिला शसक्तिकरण कार्यक्रमका व्यवसाय विकास संयोजक फर्स टन्डनले समुदायको आवश्यकताको प्रविधिसँगै उनीहरुलाई जनचेतना समेत भयो भने मात्र त्यसको उपयोगिता हुने बताए । उनले अनुदानलाई निरुत्साहित गर्दै अपनत्व हुने गरि सहजीकरण गरिएकाले चुलो प्रयोग प्रभावकारी बनेको बताए ।
(यो फिचर नेपाल वातावरण पत्रकार समूहको फेलोसिपको लागि तयार गरिएको हो ।)
