नेपाल पछिल्लो राजनीतिक घटनाक्रमका कारण निक्कै सकसमा छ । यो समयमा कसरी नेपालको राजनीतिक स्थिरता कायम होला भन्ने चिन्ता आम नेपालीमा हुनु स्वभाविक हो । जेनजी (नवयुवा पुस्ता) आन्दोलन, सरकारका सबै अंगहरुमा भएको विध्वंश, सुरक्षामाथिको हस्तक्षेपका कारण निराशातर्फ धकेलिएको नेपाल यतिबेला निर्वाचनको दौरानमा छ ।
सरकारले विघटित प्रतिनिधिसभाको निर्वाचनको तयारी गरिरहेको छ । अन्यौलताका बीच हुन लागेको निर्वाचनपूर्व केहि राजनीतिक परिस्थिति र वातावरणलाई समिक्षा गर्न सक्यो भने मात्र निर्वाचनको औचित्यता रहन सक्छ । यसका लागि जेनजी अभियन्ताहरु, पुराना राजनीतिक दल र नयाँ राजनीतिक दलहरुको संयुक्त साझा प्रयास आवश्यक हुन सक्छ ।
राजनीतिक वातावरण तयार नभएसम्म निर्वाचन गर्नु र नगर्नुले खासै स्थिरता कायम गर्छ भन्ने लाग्दैन । जेनजी आन्दोलन, आगामी निर्वाचन र नेपालको राजनीतिक भविष्यबारे समग्रमा बुझ्नका लागि जेनजी आन्दोलन र यसको महत्वबारे जानकार हुन आवश्यक छ ।
जेनजी पुस्ता
जेनजी पुस्ता सक्रिय उमेर समूहको पुस्ता हो । जुन सन् १९९७ पछि जन्मिएको पुस्ता हो । नेपालमा यसलाई नवयुवा पुस्ताको नामाकरण समेत गरेको देखिन्छ । यो पुस्ता नेपालमा सक्रिय मतदाता, अभियन्ता र विचार निर्माण गर्न सक्ने पुस्ता हो । तथापी जेनजी विद्रोह विद्रोहका रुपमा मात्र सिमित भयो । जसले नयाँ विचार निर्माण गर्न सकेन, विश्वास कायम गर्न सकेन । जेनजी आन्दोलनका धेरै मागहरु सहि थिए । प्रविधि मार्फत संगठित र सचेत यो पुस्ताले भ्रष्टाचार, बेरोजगारी, पुरानो राजनीतिक संस्कृतिप्रति असन्तुष्टि जनाएको थियो । पारदर्शिता, मेरिट प्रणाली, सुशासन र अवसरमुखी राजनीतिक चाहना यो पुस्ताको चाहना हो । तर ती मागहरु जेनजी आन्दोलन पहिलो दिनमै हाइज्याक भएर विध्वंशमा परिणत भयो ।
जसका कारण धेरै नेपाली नागरिकले ज्यान गुमाए । सुरक्षाकर्मी मारिए । हजारौं नागरिक घाईते हुन पुगे । देशका तीनवटै संरचनाहरुमाथि हमला भयो । आगजनी भयो । जेनजी आन्दोलनका नाममा विध्वंश मच्चियो । देशभरका सरकारी, सार्वजनिक, नीजि सम्पत्तिहरुमा आगजनी भए । जेल तोडियो । अपराधको सजाय भोगिरहेका कैदीबन्दी भागे । हतियार लुटिए । निर्वाचित सरकार अपदस्त भयो । संसद विघटन भयो । संविधान नै धरापमा प¥यो । लामो लोकतान्त्रिक अभ्यासबाट बनेको संविधान दश वर्षमा नै च्यातिने अवस्थामा पुग्यो । तर देशले निकास पाउनु त कता हो कता यो आन्दोलनले झनै वितृष्णा फैलायो । आक्रोश जन्मायो । जेनजी आन्दोलनले लिनुपर्ने ठोस निर्णय लिन सकेन । यहि कारण क्रमशः जेनजी आन्दोलनमा टुटफुट भयो । आशाहरु खरानी र धुवाँभित्र रुमलिरहेको यो अवस्थामा एउटा पुस्तामाथि नै देशद्रोहको कलंक लागेको छ । यो गम्भिर विषय हो ।
आन्दोलनको जगमा बनेको सरकार पनि आलोचना मुक्त छैन । यहाँका मन्त्रीहरु राजनीतिक दलमा आवद्ध हनुे, टुटफुट हुने, एकता गर्ने र भत्काउने यस्तै पुरानै खेलमा लागेको देखिन्छ । नयाँ अनुहार र पुरानै राजनीतिक शैलीका कारण पुराना दलहरुका कारण निराश बनेको नवयुवा पुस्ताले नयाँ दलबाट पनि आशा गर्ने ठाउँ भेट्टाएका छैनन् ।
अपराध कर्ममा लागेका, पुराना दलबाट अवसरको खोजीमा आएका वितृष्ण मानसिकता बोकेका नागरिकहरु नयाँ दलमा समाहित भएपछि नेतृत्वमाथि नै प्रश्न उठेको छ । नयाँ र पुरानाबीच तुलना गर्दा नयाँमा झनै धेरै विकृतिहरु देखिएका छन् । नयाँमा समानुपातिक निर्वाचन प्रणाली, संघियता र लोकतन्त्रको मर्म के हो ? नीति, विचार, सिद्धान्त के हो ? भन्ने विषयमा स्पष्ट नीति, मार्गदर्शन र देश बनाउने खाका छैन । छ त केवल देशमा केहि भएन भनि जवर्जस्त खडा गरिदिएको अमुर्त भाष्य मात्र ।
नयाँ पुस्तामा केहि भएको छैन भन्ने भाष्य खडा गरिरहँदा अबको पुस्ताले साँच्चिकै केहि नै नभएको हो त ? भनि खोजी र तुलना गर्न सक्यो भने देशमा स्थिरता कायम गर्न सहज हुने देखिन्छ । अर्को कुरा उमेर फेरिएर सोंच नफेरिए राजनीति बदलिँदैन झनै खाडलमा पर्छ भन्ने कुरामा पनि नव युवाहरु सचेत रहन आवश्यक छ ।
यो देश विग्रनुमा दोष कसको ? यो प्रश्न पनि गम्भिर प्रश्न हो । नवयुवाको माग र दलहरुको व्यवहार नमिल्नुमा दुवैको कमजोरी हो । पुराना दलहरू संरचनागत रूपमा बढी दोषी छन्, नयाँ दलहरू रणनीतिक रूपमा चुकेका छन् । यो समय दलको विरोध वा समर्थनको समय हैन प्रवृतिको विरोध र समर्थनको समय हो । राजनीतिक संस्कार र प्रवृतिमा खासै अन्तर नदेखिनु र नयाँमा झनै विग्रदो प्रवृति देखिनुले देशको अवस्था भयावह छ भन्ने संकेत गरिरहेको छ । सत्तामा पुग्ने हतारो र सत्ता संरक्षणको मनोविज्ञान देशका लागि दुवै घातक छन् भन्ने बुझ्न नागरिकले ढिलो गर्नु हुदैन ।
गत निर्वाचनमा स्वतन्त्र उम्मेदवार र नयाँ राजनीतिक अनुहारप्रति आकर्षण बढेको देखिएको थियो । सम्भवतः यो पटकको निर्वाचनमा पनि त्यो देखिन्छ नै तर जेनजी समूहले खोजेको अपेक्षा भने नयाँ दलबाट झनै आशा गर्न सकिने देखिँदैन । राष्ट्रभाव नयाँ दलबाट अपेक्षा गर्न सकिने अवस्था नै छैन । नेपालको राष्ट्रिय झण्डा बोकेर देशमा आगो लगाउनेहरुसँग देशभक्ति भावको कसरी आशा गर्न सकिएला र ?
आगामी निर्वाचनमा जेनजी मतदाताको संख्या उल्लेखनीय हुने भएकाले यसको प्रभाव महत्वपूर्ण हुन सक्छ । उनीहरुका मागलाई सम्बोधन गर्दै नेतृत्व तहमा युवा पुस्तालाई समेट्न सके बरु पुराना दलहरुबाटै केहि अपेक्षा गर्न सकिन्छ किनकी उनीहरुको लोकतन्त्र स्थापनाका लागि योगदान अमुल्य छ । जेनजी समूहले पुराना भनिएका दलहरुलाई सुधारका लागि दवाव दिन सक्छन् तर उनीहरुको लगाव फेरी दलमै र नेता बन्नमै गयो भने देश वर्वादी तिर पो जाने होकी भन्ने देखिन थालेको छ ।
उम्मेदवारको व्यक्तिगत छवि, काम, इमान्दारिता र निष्ठालाई प्राथमिकता दिएर क्याम्पियन गरि बरु सबै दलका राम्रा मान्छे छान्न सकियो भने देशको भविष्य सन्तुलन हुन सक्ला की ? यसका लागि डिजिटल क्याम्पेन, नीतिगत बहस र जेनजी पुस्ताको भूमिका आवश्यक छ । जेनजी पुस्ता एकीकृत हुन नसक्दा पछिल्लो समय उनीहरुको प्रभाव कमजोर हुँदै गएको छ । यसलाई एकीकृत गर्दै अनुभवी र नयाँ पुस्तासँगै लान सकेमा देश सहि बाटोमा लाग्न सक्छ ।
जेनजी आन्दोलनपछिको नेपालको राजनीतिक भविष्य कता जाँदैछ ? यो प्रश्न सायद धेरैको मनमा छ । यो आन्दोलनपछि पुराना दलहरू सुधारिएर नयाँ नेतृत्व अगाडि ल्याउने, नीति, सेवा र जवाफदेहितामा सुधार गर्ने अवसर छ । अर्को वैकल्पिक राजनीतिको उदय हुने सम्भावना पनि छ । नयाँ दल वा स्वतन्त्र बलियो हुने र संसदमा नयाँ सोंच र बहस सृजना हुने सम्भावना पनि नकार्न सकिन्न ।
नेपालको राजनीतिमा पछिल्लो समय निराशा र उदासीनताको जोखिम झनै बढेको छ । अपेक्षा पूरा नभएमा युवामा राजनीतिप्रति वितृष्णा झनै बढ्न सक्छ भने मतदाताको मतदानमा सहभागिता घट्ने खतरा पनि छ ।
जेनजी आन्दोलनले पुराना दललाई सुधारका लागि घच्घचाएको छ । राजनीतिमा परिवर्तनको सम्भावना छ भनि संकेत पनि गरेको छ तर त्यो परिवर्तन संगठित हुने, दीर्घकालिन सोंचमा बदलिने र जिम्मेवार सहभागिता हुने कुरामा शंका प्रवल छ । जेनजी विद्रोह नीति र विकल्प सहित अगाडि बढ्न नसक्नु असफलता आन्दोलनको असफलता हो । त्यसैले यो विद्रोहले राजनीतिक रुपान्तरण गर्छ भन्ने विश्वास गर्न सकिने आधारहरु तय भएका छैनन् । आन्दोलन अपरिपक्क हुनु सुखद हैन ।
राजनीतिक पुस्तान्तरण
अवको आवश्यकता राजनीतिमा उमेरगत पुस्तान्तरण मात्र हैन । युवा आउनु मात्रले विचार परिपक्क हुन्छ भन्ने पनि हैन । राजनीतिमा त सबै उमेर समूहका व्यक्तिहरुमा आउने बैचारिक पुस्तान्तरण आवश्यक छ । पुस्तान्तरणले उमेरसँग मात्र सरोकार राख्छ तर राजनीतिक पुस्तान्तरणले विचार, नीति, शैली, संस्कारमा पुस्तान्तरण भन्ने अर्थ बुझाउँछ ।
नातावाद, गुटबन्दी, अपारदर्शिता जनताले चाहेका हैनन् । नेताका भाषण हैन नीति र परिणाम चाहेका हुन् भन्ने कुरामा राजनीतिक दल र ती सम्बद्ध नेताहरुले बुझ्नु आवश्यक छ । यति भनिरहँदा जेनजी पुस्ताले नेपालको भूराजनीतिक अवस्थाका बारेमा कति जानकारी राख्छन् भन्ने कुरा पनि अवको समिक्षाको विषय हुन आवश्यक छ । सामाजिक सञ्जालबाट फैलने नकारात्मक सूचनाको प्रभावमा परेका नवयुवा पुस्तालाई सहि सूचना कहाँबाट कसरी लिन सकिन्छ भन्ने विषयमा समेत सचेत बनाउनु अहिलेको आवश्यकता रहेको छ ।
अतः अवको राजनीतिक स्थिरताको पाटोमा जाँदा बहस नेपाली माटो सुहाउँदो हुन आवश्यक छ । सबै राजनीतिक दल, पुस्ताले अपनत्व लिने गरि निर्वाचन अगाडि बढ्न आवश्यक छ । विना पूर्वाग्रह देश निर्माणको खाका निर्माण गरेर अगाडि बढ्न आवश्यक छ । राजनीतिक स्थिरताको लागि पुराना राजनीतिक दल, नयाँ राजनीतिक दल, सरकार र नवपुस्तालाई सँगै लान सकेमा मात्र सम्भव छ ।
