एकहुल युवा, मलाई जिस्काउँदै कमलामाई नगरपालिका ६ शान्ति नगरको आसपास तिर घुमिरहेका थिए । ‘काली काली, दिल छ खाली’ यस्तै अरु के के टुक्का जोड्दै थिए । प्रतिउत्तरमा म मुसुक्क हाँसे, केहि बोलिन । ‘मात्तिएका केटाहरु चड्कन लाउन नपुगेको’ मनले भन्यो, तर मुखले बोलेन । अनि म सरासरी आफ्नो बाटो लागें ।
भोलिपल्ट बिहान गाउँकी साथी पार्वतीलाई सुनाएँ, पार्वती मलाई हिजो केटाहरुले जिस्काए नी, तैले के भनिस त उस्ले सोधि । अहँ मैले त केहि भनिन, उसलाई मैले जवाफ दिएँ । म भएको भए त एक दनक दिन्थें, उस्ले प्रतिक्रिया जनाई । तेरा बाजे आई लागेको भए के गर्थिस त मैले भनें । हानाहान हुन्थो, उसले भनि ।
अन्याय या आफुलाई चित्त नबुझेको कुरा सहनु हुदैन भन्ने कुराको सन्देश उ मलाई दिदंै थिई । फेरी जिस्काए भनें बिचार गरुला हान्ने या नहान्ने ? मैले साथिलाई हाँस्दै भने । फिस्स हाँस्नु हुदैन तेरो हाँस्ने बानी छ । हाँस्यो भने झन उनिहरुलाई मज्जा लाग्छ । कडा रुपमा प्रस्तुत हुन सिक । उसले मलाई सुझाव दिदैं थिई । आज पनि मेरो मानस पटलमा त्यहि कुरा घुमि रहन्छ ।
म सामान्य परिवारमा जन्मिएको हुँ ,मेरो बाबा सरकारी सेवामा काम गर्नुहुन्थ्यो, आमा घर गृहिणी, खान लाउनको अभाव थिएन । हाम्रो परिवार सुख सयल र सम्पन्न पनि थिएन । तर मेरो परिवारमा विभेद थिएन । मेरो एक दाई एक भाई एक दिदी र एक बहिनी छन । हामी हुर्कंदा परिवारमा बिभेद गरेको थाहा छैन । तँ छोरा तँ छोरी त्यसरी कहिले पनि अलग गरिएन । ,बिभेद, शंका र नियन्त्रण यी कुराहरुबाट हाम्रो परिवार मुक्त छ र स्वतन्त्र छ । तर यसको मतलब यो हैन की म हिंसामुक्त समाजमा छु ।
जब म बुझ्ने भएँ र बाहिर निस्किएँ, जहाँ पाईला राखें त्यहाँ बिभेद, शंका, नियन्त्रण र बन्धन छ महिला भएकै कारण । यति बेला १६ दिने लैंगिक हिंसा बिरुद्धको अभियान अन्तर्राष्ट्रिय रुपमा मनाईएको छ । नेपालमा पनि २७ औं वर्षमा यो दिवस मनाई सकिएको छ । हरेक बर्ष हाम्रा लागि चलेको र चलाईएको यो अभियानले कति महिलाले न्याय पाए, कति महिलाले स्वतन्त्र भएर आफ्नो दैनिकी गुजार्न पाए, प्रश्न सबैको मनमा छ । अचेल त यस्तो पनि लाग्न थालेको छ यो अभियानले पनि कतै हामी महिलालाई हिंसा गर्न सजिलो त बनाईरहेको छैन ? ‘केटीहरुको १६ दिन हो क्यारे, यो बेला त उनिहरुलाई बोलाउन चलाउन हुदैन है’ भन्दै हाँसेर धज्जी उडाउनेहरुको जमात पनि कम छैन यहाँ । जो हामी अधिकारका कुरा गर्ने सबैले भोगेकै छौं ।
महशुस र अपनत्व नहुनेहरुको लागि मजाक र हाँसो बनि रहेको छ यो अभियान । हामी महिलामाथि हुने सबै प्रकारको हिँसा न्युनिकरण गरौँ भन्दै आवाज उठाई रहेका छौँ । यता देशब्यापी रुपमा नेपाल सरकारको कानूनलाई चुनौती दिने गरि महिला तथा बालिका बलात्कारको घटना भईरहेका छन । कति महिला, बालिकाले ज्यान गुमाउन पुगेका छन । जसले सबैलाई त्रासको वातावरण सृजना गरेको छ । अभियानले न हिंसा गर्नेको सोंचमा परिवर्तन गर्न सकेको छ, न त महिलाहरु सुरक्षित महशुस गर्न सकेका छन ।
हिंसा जसले भोग्छ उसैले मात्र महसुश गर्न सक्छ । अरुका लागि त केवल अन्दाज र मजाक मात्र हुने गरेको छ । हिंसाको पीडाले दिएको वास्तविक चोटको गहिराई नबुझ्दा यति बेला न्याय पाउने देखि कार्यक्रम बनाउने सबैका नतिजा शुन्य हुदै गएका छन । हिंसा पीडित महिलाको भोगाई या उसको अनुभव तपाई हामीमध्ये कत्तिले सुन्यौँ, के कानून निर्माणको प्रक्रियामा हामीले त्यस्ता महिलाहरुले राय सुझाव लिएका छौँ । आज पनि अनुमानको भरमा कार्यक्रमहरु बनाईन्छन र बजेट बाँडफाँड गरिन्छ । अनि खै त हाम्रो कार्यक्रमको प्रभावकारीता ? स्थानीय तह हुँदा पनि कार्यक्रममा भिन्नता आएको छैन । यसको कारण स्थानीय तहको नेतृत्वमा महिला नपुग्नु पनि हो । त्यसैले मलाई लाग्छ हामी हिजो जहाँ थियौँ आज पनि त्यहिं छौँ । बोलेर मात्र हुन्न व्यवहारमा नआएका कुराले खासै फरक पनि पार्दैन ।
हिजो म पनि बालिका किशोरी हुदै आज युवा अवस्थामा आई पुगेको छु । किशोरी हुदा मैले हिंसा,दुव्र्यवहारको महशुस गरेको छु । म माथि पनि हिंसा, दुब्र्यवहार भएको थियो । त्यो हिंसाबाट मुक्त हुन र मलाई मेरो सामान्य जीवनमा फर्कनको लागि चार बर्ष लागेको छ । अनि हिंसा पीडित व्यतिm र उसको परिवार यो समाजमा कसरी बाँच्छन् म नजिकबाट बुझ्न सक्छु । आज पनि महिला हिंसाको घट्नाहरु देख्दा सुन्दा, पढ्दा मनमा एक प्रकारको झड्का लाग्छ । तर आज म बिगत छोडेर निकै अगाडि आईसकेको छु । यसको मतलब म समालिन सक्छु ।
देशमा परिबर्तन आयो, सरकार फेरियो, व्यक्ति फेरिए तर किन फेरिएनन् ति नीति नियम र कानूनहरु, किन रोकिएनन् महिलामाथि हुने हिंसाको घटना ? कतै तपाई हामी नै यसको दोषी त छैनौं ? अब आफैले आफैलाई प्रश्न गर्ने बेला आएको छ । कतै हामी आफैंले खुलेआम रुपमा दोषीलाई बचाउ त गरिरहेका छैनौं ? कतै म त दोषी छैन । कतै मैले त पीडकलाई संरक्षण गरिरहेको छैन ? प्रश्न आफैतिर आएको छ । हामीसँग प्रति उत्तर समेत छैन । हाम्रो मौनताले समाज कतातिर जाँदैछ या हामीले समाज कतातिर लादैछांै ? बास्तबिता बुझेर पनि नबुझझंै गर्ने हामीले समाजलाई नांगो बनाईरहेका छौं ।
अहिले महिलाहरुले बलात्कार र छोटो लुगा लगाउने विषयलाई जोडेर आलोचना गरिदैछ । महिलाले लगाउने लुगा र यौन उत्तेजना कसरी सँगै लान खोजिदैं छ मैले बुझेको छैन । नेपालको संबिधान २०७२ को भाग ३ को धारा १६ मा सम्मान पुर्बक बाँच्न पाउने हक र धारा १७ मा स्वतन्त्रताको हक हुनेछ भनेर उल्लेख गरिएको छ । लुगा ब्यक्तिको स्वतन्त्रता हो जसलाई निर्धारण गर्ने अधिकार तपाई हामी कसैलाई पनि छैन । यदि आलोचकहरुले भनेकै कुरालाई नै मान्ने हो भने ५, ६ महिना ५, ६ वर्षका नानीहरु किन बलात्कृत भए ? तिनीहरुको लुगासँग के सम्बन्ध छ ? यो पनि बुझ्न पर्छ की । ९० वर्षसम्मका आमाहरु किन बलात्कारमा परे ? के तिनीहरुले पनि छोटो लुगा लगाएका थिए त ?
सडकमा कोहि महिला नांगै हिडेको देख्दा आँखा छोप्ने, लुगा खोजेर लगाईदिनेहरुले बलात्कारलाई कपडासँग जोड्दा सान्दर्भिक होला त ? लुगा हाम्रो बाहिरी खोल र आबरण हो । हामी हाम्रो इच्छा अनुसार लगाउन सक्छौं । खराब त महिलालाई हेर्ने नजर र गरिने व्यवहार हो । पहिले आफ्नो सोंच र महिलालाई हेर्ने दृष्टिकोणमा परिवर्तन ल्याउन जरुरी छ । सकारात्मक सोंचको बिकास गरौँ, महिला र उसको शरीरलाई हर्ने दृष्टिकोण परिवर्तन गरौँ, सकिन्छ महिला हिंसा न्युनिकरणको लागि सबैले सकेको सहयोग गरौँ, सकिदैन कानूनको दुरुपयोग नगरौँ ।
(कमल सरला रेडियो सिद्धवावामा कार्यरत पत्रकार हुन)
