सिन्धुली । कमलामाई नगरपालिका वडा नं. १० को सानोगाउँका सबै घर लाभग्राही सूचिमा छन । ३० घर रहेको उक्त गाउँमा हालसम्म घर बनाउने सुरसार छैन । भुकम्पपछि हालसम्म भत्किएर लाभग्राही सूचीमा परेका तिनै घरमा यहाँका बासिन्दा बसिरहेका छन । सबै परिवारले नीजी आवास पुनःनिर्माणका लागि पहिलो किस्ता ५० हजार रुपियाँ अनुदान लिएको पनि दुई वर्ष बढी नै भईसकेको छ ।
दलित समुदायको बाहुल्यता रहेको यो गाँउमा अधिकांश परिवारको आयस्रोत ज्याला मजदुरी हो । उनीहरू ऐलानी जग्गामा बसोबास गर्दै आएका छन । ज्याला मजदुरी गरेको कमाईले खान लाउन पनि धौ धौ हुने र ३ लाख अनुदानले घर नबन्ने भएपछि यहाँका बासिन्दाले घर नबनाएको स्थानीय शुक्रबहादुर दर्नालले बताए । उनका अनुसार ‘केहि समय अघि पानीको समेत समस्या भएका कारण घर बनाउन समस्या थियो अहिले भने त्यो समस्या समाधान भएको छ ।’
जिल्ला आयोजना कार्यान्वयन ईकाई अनुदान व्यवस्थापन तथा स्थानिय पुर्वाधार सिन्धुली र कमलामाई नगरपालिकाले खानेपानी ट्यांकी निर्माण गरी २०७६ साउदेखि सबैको घर–घरमा पानी त पुग्यो तर घर बनेका छैनन ।
यो एउटा उदाहरण मात्र हो । सिन्धुलीमा नीजि आवास निर्माणको काम प्रभावकारी रुपमा अगाडि बढेको छैन । सरकारले नीजि आवासको लाभग्राही कायम हुने अन्तिम मिति २०७६ पुस मसान्त र अन्तिम किस्ता लिने मिति २०७७ असार मसान्त तोकी सकेको भए पनि जिल्लामा ५७ दशमलब ६ प्रतिशत मात्र पुननिर्माणको काम भएको छ ।
पुननिर्माण प्राधिकरण जिल्ला आयोजना कार्यान्वयन इकाई अनुदान व्यवस्थापन तथा पूर्वाधार सिन्धुलीको तथ्यांक अनुसार हालसम्म जिल्लामा पुननिर्माण तर्फ २१ हजार १ सय ८१ लाभग्राहीले घर बनाएर तेस्रो किस्ता लिएका छन । ३८ हजार ६४ जना लाभग्राही सूचिमा रहेको जिल्लामा ३७ हजार १ सय २३ जनाले अनुदान सम्झौता गरेका थिए भने ३६ हजार ३ सय ३८ जनाले पहिलो किस्ता लिएका थिए । हालसम्म सिन्धुलीमा २९ हजार ५ सय २८ जनाले दोस्रो किस्ता लिएका छन ।
किन देखिएन प्रगति ?
– सिन्धुली जिल्लाको नीजि आवास निर्माणमा प्रगति खासै देखिएको छैन । जिल्ला आयोजना कार्यान्वयन इकाईका निमित्त आयोजना प्रमुख सूर्य प्रकाश विष्टका अनुसार जिल्लामा १५ सय जनाले पुनःनिर्माण सुरु हुनभन्दा अघि नै घर बनाई सकेका छन । जुन पुनःनिर्माणको तथ्यांकमा समेटिएको छैन । इन्जिनियरले परिक्षण गरेपछि मात्र उनीहरुलाई अन्तिम किस्ता लिनेछन ।
– एकहजार लाभग्राही ऐलानीमा बसोबास गरेका तर जोखिमयुक्त ठाउँ विशेष गरि कमला र मरिण नदिको बगरमा जग्गाको लालपूर्जा भएकाको बारेमा निर्णय नभएकाले पनि भुकम्प पीडितले घर बनाउन पाएका छैनन । उनीहरुका बारेमा भौगोलिक अध्ययन गरि पुननिर्माण प्राधिकरणले निर्णय गरेपछि उनीहरुको समस्या समाधान हुने भएको छ र पुनःनिर्माणले केहि गति लिने छ ।
– भूमिहिन २ हजार ३ सय ८० लाभग्राहीको समस्या प्राधिकरणको समस्या समाधान समितिले टुंग्याएको छ । उनीहरु अब पुननिर्माणको चरणमा गएका छन । उनीहरुले समयमा पुननिर्माणको काम गर्न नपाएकाले प्रगतिमा अंक थपिएको छैन ।
– जिल्लाको पुनःनिर्माणमा प्रवलीकरण पनि समस्या बनेको छ । प्रवलीकरणको काम शुन्य अवस्थामा छ ।
– केहि लाभग्राहीहरु सम्झौता नै गर्न आएका छैनन । यसरी सम्झौता नगर्नेमा पुनः निर्माण तर्फ ९ सय ४१ र प्रवलीकरणतर्फ ३ हजार १९ ले सम्झौता नै गरेनन । सम्झौता गरेकामध्ये पनि पुनः निर्माणतर्फ ७ सय ८५ जना लाभग्राहीले अनुदानको पहिलो किस्ता नै लिएका छैनन । यसले पनि पुनःनिर्माणको प्रगति कम देखिएको छ ।
प्रवलीकरणको प्रगति शुन्य
नीजि आवास मर्मत (प्रवलीकरण) तर्फको प्रगति सिन्धुलीमा शुन्य छ । प्रवलीकरणमा परेका १४ हजार २ सय ७ नीजि आवासमध्ये ११ हजार १८८ जनाले सम्झौता गरि पहिलो किस्ता ५० हजार लगिसकेका छन । ती मध्ये एकजनाले पनि घर मर्मत गरि अन्तिम किस्ता नलगेको निमित्त आयोजना प्रमुख विष्टले बताए । उनका अनुसार प्रवलिकरणको ज्ञान नै नभएका कारणले गर्दा प्रगति हुन नसकेको हो । ‘प्राविधिकहरुले नै भर्खरै बुझेर फिल्डमा गएकाका छन, उनीहरुले लाभग्राहीलाई बुझाएपछि मात्रै यसको प्रगति हुन्छ’ विष्टले भने ।
जोखिम वर्गको प्रगति न्युन
जोखिमयुक्त बस्ती, भूमिहिन र जोखिम वर्गको लाभग्राहीको पुननिर्माण प्रगति पनि कमी देखिएको छ । प्राधिकरणले जिल्लामा पहिचान गरेका ७० वर्ष माथिका जेष्ठ नागरिक, ६५ वर्ष माथिका एकल महिला, अपांगता भएका लाभग्राही, १६ वर्ष मुनीका बालबालिका रहेका लाभग्राहीमा ६७५ जना छन । ती लाभग्राहीलाई थप ५० हजार अनुदान दिनुपर्नेमा आयोजनाले दिएको छैन । नेपाल रेडक्रस सोसाईटीले १९, स्वीस कन्ट्याकले ७५ जना र मर्सी कोरले ११२ जना गरि २०६ जनालाई थप अनुदान दिएको भए पनि अन्यले सो अनुदान समेत पाएका छैनन ।
त्यस्ता जोखिम वर्गमध्ये ३ सय ४३ जनाले पुननिर्माण सकेर तेस्रो किस्ता लगिसकेका छन भने ४ सय ३६ जनाले दोस्रो किस्ता लगेका छन । त्यस्तै जोखिमयुक्त वस्तीका ८ परिवारमध्ये ६ जनाले जग्गा खरिदका लागि २ लाख थप अनुदान लिएका छन भने ३ जनाले तेस्रो किस्ता लिईसकेका छन । यता १६ जना भूमिहिन सूचिकृत भएकामध्ये ५ जनाले मात्र जग्गा खरिदको प्रक्रियामा गएका छन ।
करिब नौ अर्व खर्च
सिन्धुली जिल्लाको नीजि आवास पुनःनिर्माणमा हालसम्म करिब नौ अर्व खर्च भईसकेको छ । हालसम्म पुनःनिर्माण तर्फ ८ अर्व ३६ करोड ४२ लाख रुपैंया पुननिर्माण प्राधिकरण जिल्ला आयोजना कार्यान्वयन इकाई अनुदान व्यवस्थापन तथा पूर्वाधार सिन्धुलीले भुक्तानी गरिसकेको छ । यस्तै प्रवलीकरणतर्फ ५५ करोड ९४ लाख रुपैंया भुक्तानी भईसकेको छ । दुवै तर्फ पहिलो दोस्रो र तेस्रो किस्ता भुक्तानीको तथ्यांक हेर्दा ८ अर्व ३६ करोड ४२ लाख भुक्तानी लाभग्राहीलाई गरिसकिएको विष्टले बताए ।
विष्टले प्राधिकरणले दिएको समयसिमा ०७७ असार मसान्तसम्म ९० प्रतिशत काम सकिने विश्वास आयोजना ईकाईले लिएको बताए । सिन्धुलीको नीजि आवास पुनःनिर्माणमा देखिएका धेरै समस्याहरु समाधान हुदै गएकाले ९० प्रतिशत प्रगति हुने विश्वास लिए १० प्रतिशत पुनःनिर्माण नहुने पनि उनले बताए । उनले सम्झौता गर्न नआएका, भाका नाघेका र घर बनाउन नचाहाने लाभग्राहीलाई रकम फिर्ता गर्न अनुरोध समेत गरिएको बताए ।
पुनःनिर्माणमा जवाफदेहिताको सवालमा काम गरिरहेको ट्रान्सपरेन्सी इन्टरनेशनल जिल्ला कार्यालय सिन्धुलीले सार्वजनिक सुनवाई गर्ने, गुनासो संकलन गर्ने र सरोकारवालालाई झक्झकाउने काम गरिरहेको छ । यसरी झकझकाउँदा पनि पुनःनिर्माण तिव्र गतिमा हुन नसकेको जिल्ला अधिकृत गंगा घिमिरेले बताईन ।
