सिन्धुली । कमलामाई नगरपालिका ४, ढकालगाउँमा रहेको जर्वुट्टा कला संग्रहालय जिल्लाको पर्यटन विकासमा महत्वपूर्ण हेर्न लायक ठाउँमा पर्न थालेको छ । जंगलमा रुखका नास भएका ठुटा/जराहरुमा कला भर्ने जिल्लाका एकल जर्वुट्टा कलाकार ६३ वर्षिय विश्वम्भर लामिछानेको कला अहिले अध्ययन अवलोकनको केन्द्रविन्दु बनेको छ । ३३ वर्ष भयो उनले कला निर्माण थालेको, यो अवधिमा आफुलाई एकल कलाकारका रुपमा स्थापित गरेका छन लामिछानेले । उमेरले डाँडो काटिसक्दा पनि उनमा कलाप्रतिको लगाव र उर्जा उत्तिकै छ ।
वि.सं. २०६१ सालमा घरमै स्थापना गरेको कला संग्रहालयमा अहिले ३५० भन्दा बढी जराका कलाहरु छन । जुन लामिछानेले एक्लै बनाएका हुन । अहिले तिनै कला नेपालकै कलाहरुको अध्ययन केन्द्रका रुपमा स्थापित हुदै गएको छ । उनका कला र कला संग्रहालय पर्यटक लोभ्याउने र जिल्लालाई विश्वभर चिनाउने आकर्षित ठाउँ बन्न थालेको छ ।
अंग्रेजहरुलाई पराजित गरेको इतिहास बोकेको सिन्धुलीगढीपछिको उचित गन्तव्यका रुपमा यो संग्रहालयले स्थान लिईरहेको छ । लामिछानेका कलामा कला मात्र बोल्दैनन, सामाजिक, राजनीतिक, साहित्यीक, ऐतिहासिक, प्राकृतिक, धार्मिक, सांस्कृतिक विषयवस्तु समेत झल्किन्छन ।
अरुले दाउरा देख्ने रुखका जरामा कला देख्ने लामिछाने त्यहि जरालाई घरमा ल्याएर सखार्छन र आकर्षक कलाको रुप दिन्छन । पहिलो कला २०४८ सालमा बनाएका लामिछानेले लामो समय कला निर्माणलाई रोक लगाए ।
त्यहि कला निर्माणलाई उनले २०५७/०५८ सालदेखि फेरी निरन्तरता दिए । जनयुद्धको चरम उत्कर्षका बेलाको वेरोजगारीको समयलाई सदुपयोग गर्दै उनले कला निर्माणमा ध्यान दिए । कानुन व्यवसायी समेत रहेका लामिछाने व्यवसायमा कमी आएसँगै फुर्सदिला थिए त्यो बेला । फुर्सदको समयलाई सदुपयोग गर्दै कला निर्माणमा निरन्तरता जुटिरहे । हाल पनि उनी कला निर्माणमै तनमन लगाई रहन्छन । कला निर्माणमा परिवारको पनि साथ, हौसला छ लामिछानेलाई । श्रीमति प्रशिद्धा शर्माले निरन्तर साथ दिईरहेकी छिन । कला निर्माणका बेलाको दुःख सम्झदै लामिछाने भन्छन, ‘श्रीमति प्रसिद्धा शर्माको शिक्षकको तलब मासेर कला सिंगार्ने, रङ तथा आवश्यक सामग्री किनेको छु ।’
अहिले उनलाई वकालत गर्न जान खासै मन गर्दैनन । यहि कला संग्रहालयमा आउने जाने पर्यटकसँग रम्न मन पराउँछन । कलाको प्रचार प्रसारमा सञ्चार क्षेत्रको मुख्य योगदान रहेको लामिछानेले स्मरण गरिरहन्छन । २०६१ सालमा संग्रहालय स्थापना गर्दा पत्रकारहरुकै बीचमा कला सार्वजनिक गरेका थिए उनले ।
उनको एकल प्रयासले निर्माण भएका ती कला हेर्न लाखौं पर्यटक आकर्षित भईरहेका छन । हरेक वर्ष सरदरमा एकलाखले कला संग्रहालय भ्रमण गर्छन । मेला महोत्सव, अनौपचारिक अध्ययन बाहेक औपचारिक रुपमा ३२ लाख आन्तरिक तथा वाह्य पर्यटकले कला अवलोकन गरेको जर्वुट्टा कला केन्द्रको तथ्यांक छ । अनौपचारिक रुपमा कतिले अवलोकन गरे त्यो तथ्यांक भने छैन उनीसँग । ५६ देशका नागरिकले यो संग्रहालय अवलोकन गरिसकेका छन । ९ पटक प्रदर्शनीमा राखिएका कलामा कतिले अवलोकन गरे त्यसको तथ्यांक छैन । जर्वुट्टा कला नेपालकै लागि नौलो कला पनि हो । यो कला संग्रहालय हेर्ने पर्यटकहरुले निःशुल्क हेर्न पाउँछन ।
जिल्लाका नगन्य हेर्न लायक स्थानमध्ये एक गन्तव्यमा पर्ने यो संग्रहालय पछिल्लो समय राष्ट्रिय अन्तराष्ट्रिय गन्तव्य बन्दैछ । कारण कमलामाई नगरपालिकाको स्थानीय पाठ्यक्रममा जर्वुट्टा कला समेटियो । कक्षा ८ को नेपाली विषयको राष्ट्रिय पाठ्यक्रम र ललितकलाको समसामयिक नेपाली मूर्तिकला र मूर्तिकार भन्ने विषयमा पनि विषयवस्तु समेटिएपछि विद्यार्थीको लागि अध्ययन केन्द्र बन्दै गयो । पछिल्लो समय शैक्षिक संस्था र विद्यार्थीहरु बढी जसो अध्ययन अवलोकनका लागि संग्रहालयमा आउने गर्छन ।
प्रदेश सरकारले ५० लाख रकम विनियोजन गरेर संग्रहालय भवन निर्माण गरेको छ । पछि रकम थप भएपछि भवन पनि थप्दै लगिएको छ । भवन निर्माणका लागि लामिछाने आफैले एक कठ्ठा जमिन पनि उपलब्ध गराएका छन । निर्माण भईरहेको र केहि आवश्यक फर्निचर नपुगेका कारण लामिछानेको घरमा रहेका कला संग्रहालयमा सार्न सकिएको छैन । निर्माणमा लामो समय लाग्ने भएपछि कलाहरुलाई व्यवस्थित बनाउन नसकिएको लामिछाने बताउँछन । घरको एक कोठामा भएको कलालाई सुरक्षित र व्यवस्थित बनाउन नपाउँदा अवलोकनमा समस्या भएको उनले बताए ।
कलाकै कारण ख्याति कमाएका लामिछानेलाई नेपाल सरकारले संविधान दिवस २०७९ का अवसरमा जनसेवाश्री पदकले सम्मान समेत गरेको छ । पछिल्लो समय संग्रहालय व्यवस्थापन गर्नका लागि संस्थागत व्यवस्था गरिएको छ । जर्वुट्टा कला केन्द्र सिन्धुली नाम दिईएको गैह्रसरकारी संस्था २०७८ साउनमा जिल्ला प्रशासन कार्यालयमा दर्ता गरि काम अगाडि समेत बढेको छ ।
साझा नेपाल साप्ताहिकमा प्रकाशित
