- पार्वती भट्टराई
महिला देवी, शक्ति स्वरुपा भगवती, माता, दुर्गा, लक्ष्मी, सरस्वती, आमा, हजुरआमा, छोरी, नातिनी, श्रीमती यी सवै उपनाम वा शक्तिका रुपमा महिलालाई हेर्ने हाम्रो नेपाली समाजमा आज महिला हिंसाका घटनाहरु दिनानुदिन नयाँ नयाँ र फरक प्रकारका घटनाहरु यत्रतत्र सर्वत्र फैलदैं गएका छन् ।
सिन्धुली जिल्लामा पछिल्लो समयमा भएका महिला हिंसाका घटनाहरुलाई हेर्ने हो भने कुनै पनि महिला आफ्नै परिवारका सदस्यहरुबाट सुरक्षित नभएको अनुभूति गराउँछ । महिलाहरु नै असुरक्षित मात्रै होईनन् परिवारबाटै विभत्स मृत्यु वरण गर्नुपर्ने अवस्था छ ।
शुशिला हत्या काण्ड जसले देश नै हल्लायो । छत्रकुमारीको विभत्स हत्याले दिमाग रन्थनायो । पछिल्लो घटनामा तीनपाटनकी टंकमायाको हत्या र खोजीमा भएको सकसले कहाँ कतिबेला महिलाहरु मर्नु र मारिनुपर्ने हो त्यसको टुंगो नभएको संकेत गरेको छ ।
आफ्नै आँखा अगाडि परिवारका सदस्यबाटै घरभित्रै जलाएको घटनादेखि परिवार नाता आफन्त र आपैmले विश्वास गरेका व्यक्तिबाट हत्या हुनुले महिलाको सुरक्षा कहाँ छ ? भन्ने प्रश्न हरेक महिलाको मनमा उब्जनु स्वभाविक छ । यस्तै जिल्लामा ४ वर्षकी छोरीलाई कर्मचारी स्तरको बाबुबाट बलत्कार हुनु, ११ वर्षिय बालिका काकाबाट बलात्कृत भई क्षतविक्षत हुनु मात्र हैन, घरेलु हिंसा, मानसिक हिंसा, र शारीरिक हिंसाका तथ्यांकले महिलाहरुको अवस्थालाई निक्कै नाजुक रुपमा प्रस्तुत गरिरहेको छ ।
हिंसाबाट नाबालिका, बालिका, महिला र वृद्ध आमाहरु समेत सुरक्षित नभएको तथ्यले उजागर गरिरहेको छ । यस्ता घटनाले सिन्धुलीबासी महिला लगायत सिंगो महिला जगत त्रासमा बाँच्नु पर्ने अवस्था सिर्जना भएको छ ।
महिला हिंसाका घटना प्रविधिको विकाससँगै अझ बढी मात्रामा हुन थालेको यथार्थता हाम्रा सामु छर्लंग छन् । लंैगिकताको पहिचान गरी छोरी भएको खण्डमा जन्मन नपाउने, भ्रुण हत्या गरिनु महिला हिंसाको पहिलो रुप हो । जुन परिवारले गरेको जघन्य अपराध हो । त्यसपछि छोरी भएकै कारण घरपरिवारबाट या परिवारका नजिकका आफन्तबाट यौन हिंसा भोग्नु हो । विद्मालयमा शिक्षकबाटै किशोरीहरु यौन हिंसामा पर्नु, दाईजोको नाममा जिउँदै जलाईनु, एसिड आक्रमण जस्ता जघन्य अपराधका कारण कुरुप जीवनयापन गर्नु, साईवरबाट हुने हिंसाको, नेपाल जस्तो खुल्ला सिमाना भएको देशबाट कैयौं नेपाली छोरीहरु बेचिएर नारकीय जीवनयापन गर्न बाध्य हुन लगाएतका कहाली लाग्दा घटनाहरु सबैका सामु छर्लंग छन् ।
छोरीहरु घरबाट एक्लै बाहिर निस्कन सक्ने अवस्था छैन । हाम्रो समाजले छोरीमाथि हेर्ने दृष्टिकोण नै नबदल्ने हो भने यो समाजको विकास असम्भव छ । आधाभन्दा बढी जनसंख्या ओगटेको महिलाहरुलाई नै समाजमा सुरक्षा अनुभूति नहुनु भनेको यो समाजको कुरुप रुप देखिनु हो । छोरीहरुको स्वतन्त्रता र विकास विना यो समाजको विकास असम्भव छ ।
छोरीलाई घरबाट बाहिर निस्कने बेलामा आमावुवा र परिवार सबैले छोरी मान्छे एक्लै घरबाट बाहिर जानु हुँदैन, सुरक्षित रहनुपर्छ, बलत्कार, हत्या जस्ता घटनाका डर देखाउँदै दाजुभाई वा कोहि आफन्तलाई साथी लिएर मात्र बाहिर जान सिकाईन्छ तर सँगै रहेको छोरालाई अभिभावकले त्यहि महिलाको सम्मान र इज्जत गर्नुपर्छ भनेर सिकाईदैन जसका कारण हिंसाका घटनामा कमी आउन सकेको छैन । पुरुष सधै सुरक्षित, बलबानको रुपमा परिचय बन्दै गयो । महिला सधै कमजोरका रुपमा स्थापित हुँदै जाँदा पनि महिला हिंसाका घटनाहरुले बढी प्रश्रय पाएको देखिन्छ । समाज परिवर्तनको पहिलो आधार र संवाहक व्यक्ति र परिवार हो । त्यसैले छोराछोरीमा हुने विभेद घरदेखि हटाउन आवश्यक छ ।
आज महिला कार्यस्थलमा पुरुष सहकर्मीसँग असुरक्षित, विद्यालयमा शिक्षक र संगै एउटै विद्यालयमा पढ्न सहपाठीसँग असुरक्षित, घरमा परिवारका र नातेदार पुरुषसँग अशुरक्षित साथै सार्वजनिक स्थलमा समेत हिंसा भोग्नुपर्ने अवस्थाको अन्त्य गर्न आवश्यक छ ।
एकानब्बे प्रतिशत जनप्रतिनिधिद्वारा लोकतान्त्रिक विधि र प्रक्रियाबाट २०७२ असोज ३ गते नेपालको संविधान जारी भएको दश वर्ष पुरा भई सकेको छ । जसको प्रस्तावनामा नै लंैगिक विभेद तथा छुवाछुतको अन्त्य गर्ने जस्ता कुरा प्रस्तावनामा नै उल्लेख गरिएको छ । संविधानको मौलिक हक अन्तर्गत धारा १८ मा भएको समानताको हकमा सामान्न्य कानुनको प्रयोगमा उत्पती धर्म वर्ण, जातजाती वर्ण लिंग,शारिरीक अवस्था, भाषा, क्षेत्र, वैचारिक अवस्था वा यस्तै अन्य कुनै आधारमा भेदभाव गरिने छैन भनि उल्लेख गरिएको छ ।
त्यस्तै धारा ३८ मा महिलाको हकको व्यवस्था गरिएको छ । जसमा प्रत्येक महिलालाई सुरक्षित मातृत्व र प्रजनन् स्वास्थ्य सम्बन्धि हक हुनेछ भनि प्रष्ट व्यवस्था गरिएको छ तर कानुनको कार्यन्वयनमा आज पनि कठिनाई रहेको छ । जसमा राजनीतिक दवाव, सामाजिक दवाद, उच्च वर्गले निम्न वर्गमाथि गरिने धाकधम्कि, पहुँच र शक्तिको दुरुपयोग जस्ता कारण महिलामाथि हुने हिंसाका घटना दिनानुदिन बढिरहेको यथार्थ हाम्रो सामु यथावत छ ।
महिला अधिकार भनेको महिलाको स्वतन्त्रता, समानता र सम्मानजनक रुपमा जीवन बिताउन पाउने हक, हित र अवसरहरु हुन् । जसमा शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी, राजनैतिक सहभागिता र हिंसाबाट सुरक्षा जस्ता सबै क्षेत्रमा समान अवसरको सुनिश्चितता गर्ने अधिकार पर्छन् । यी महिलालाई सामाजिक, आर्थिक, राजनीतिक विकासमा समान भूमिका साथै आफ्नो शरीरमाथिको हक, सम्पत्तिमा अधिकार पनि समावेश छन् । संविधानमा भएका व्यवस्थाहरुलाई कार्यान्वयनमा ल्याउनु चाहिँ अहिलेको चुनौती बनेको छ ।
महिलामाथि हुने हिंसाको न्युनिकरणसँगै महिला हिंसाको अन्त्यको लागि आज संघिय सरकार, प्रदेश सरकार र स्थानीय सरकारहरु पूर्ण रुपमा देशको संविधान र बनेका कानुनहरुको कार्यान्वयनमा तदारुकताका साथ लाग्नु पर्ने छ । साथै यो विषय हरेक राजनीतिक दलहरुको साझा एजेण्डा हुनु आवश्यक छ । हरेक नागरिकले आफ्नो कर्तव्य पालना गर्दै महिला हिंसा अन्त्यका लागि ऐक्यवद्धता जनाउँदै यसको दिगो निकास खोज्न जरुरी छ ।
